İNTERNET

1858-cü ildə transatlantik kabel xəttinin çəkilməsi ilə “Köhnə Dünya” ilə “Yeni Dünya” arasında rabitə yeni mərhələyə qədəm qoydu. İrlandiya ilə Nyufaundlend arasında çəkilmiş bu xətt vasitəsilə Kraliça Viktoriyanın Prezident Buchanana göndərdiyi ilk rəsmi mesaj 99 sözdən ibarət olsa da, onun ötürülməsi 16,5 saat davam etmişdi. Müqayisə üçün, Britannika Ensiklopediyasının onlayn versiyasındakı təxminən 55 milyon sözü həmin kabel vasitəsilə ötürmək üçün təxminən 1.500 ilə yaxın vaxt lazım gələrdi. Müasir 100 Gbit/s-lik fiber-optik xətt isə eyni həcmdə məlumatı 40 millisaniyədən də az müddətdə ötürə bilir.

Müasir dövrdə internet trafiki rekord sürətlə artmaqdadır. Süni intellekt, yüksək keyfiyyətli video axını, Əşyaların İnterneti (IoT) və peyk internet xidmətlərinin sürətli yayılması qlobal şəbəkə yükünü əvvəlki illərlə müqayisədə kəskin şəkildə artırıb. Bu analitik məqalə mövcud rəqəmləri, artımın başlıca səbəblərini və istifadəçi davranışlarını izah etməyə çalışır.

Analitikaya baxmazdan əvvəl rəqəmlər və onların mahiyyətini araşdırmaq lazımdır. “Cloudflare Radar”ın hesabatına görə, qlobal internet trafiki 2024-cü ildə 17,2% artıb. “IBISWorld”ün məlumatlarına görə, 2025-ci ildə aylıq qlobal IP trafiki 521,9 ekzabayta çatıb (+16,2%), 2026-cı ildə isə bu rəqəmin 602,1 ekzabayta (+15,4%) yüksəlməsi proqnozlaşdırılır. Qlobal data trafikinin isə 2026-cı ildə 2025-ci illə müqayisədə 22% artacağı gözlənilir.

2026-cı ilin 1-ci rübündə “Cloudflare Radar” məlumatlarına görə, trafik artımı müsbət tempdə davam edib. “SQ Magazine” 2026 hesabatına görə, bu ilin əvvəlindən etibarən video/audio/proqram təminatı kateqoriyası ümumi trafikin 82%-ni təşkil edir ki, bu da əvvəlki illərdəki 44-66% göstəricisi ilə müqayisədə əhəmiyyətli artım deməkdir.

Mobil internet trafiki ümumi internet istifadəsində əsas artım mənbəyi olaraq qalmaqdadır. 2021-ci ildən etibarən mobil genişzolaqlı trafik hər il orta hesabla 19% artıb. Bu dinamikanın yaxın illərdə də davam edəcəyi gözlənilir. Belə ki, “Nokia”nın qlobal proqnozlarına əsasən, 2033-cü ilədək aylıq mobil data istehlakı hər abonent üzrə 69 GB-a çatacaq. Müqayisə üçün qeyd edək ki, bu göstərici 2023-cü ildə 14 GB təşkil edib.

2026-cı ildə isə istifadəçi başına orta aylıq mobil data istehlakı 18,5 GB-a yüksəlib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 10% artım deməkdir. Nəticə etibarilə, hazırda qlobal internet trafikinin təxminən 62–64%-i mobil cihazlar vasitəsilə formalaşır ki, bu da mobil bağlantının rəqəmsal həyatın əsas daşıyıcısına çevrildiyini bir daha təsdiqləyir.

2026-cı ildə qlobal ortalama sabit genişzolaqlı sürət 118,59 Mbit/s -ə, mobil internet sürəti isə 105,70 Mbit/s -ə çatıb. “Nokia”nın başqa bir proqnozuna görə, mobil şəbəkələrdə trafik 2023–2033 arasında illik 19-25% artacaq. 2033-cü ilə qədər dünya üzrə 5G texnologoyasından istifadə edən abunəçilərin sayı 6,5 milyarda çatacaq.

Qlobal miqyasda məlumat ötürülməsi həcmləri sürətlə artmağa davam edir. Dünyanın aparıcı internet mübadilə operatorlarından biri olan “DE-CIX” 2024-cü ildə 68 ekzabayt həcmində məlumat mübadiləsi qeydə alıb ki, bu da 2020-ci illə müqayisədə iki dəfə çoxdur. Eyni tendensiya digər internet mübadilə mərkəzlərində də müşahidə olunur. Belə ki, 2025-ci ildə Amsterdamda yerləşən “AMS-IX” platformasında trafik pik həddə 14,2 Tbit/s-ə çatıb. Bu göstərici eyni anda təxminən 7,5 milyon istifadəçinin “TikTok” videosuna baxmasına bərabər data axını deməkdir.

Data istehlakındakı artım bulud xidmətlərinə olan tələbatda da özünü göstərir. 2026-cı ilin birinci rübündə aylıq qlobal bulud trafiki minimum 213 ekzabayt səviyyəsində olub. Ekspert proqnozlarına görə, bu artımın davam etməsi məlumat mərkəzlərinin enerji tələbatına da ciddi təsir göstərəcək və 2026-cı ildə onların enerji istehlakının əvvəlki dövrlərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə artacağı gözlənilir.

Başqa sözlə süni intellektin, yüksək keyfiyyətli video axınının və IoT-nin sürətlə yayılması fonunda trafik və sürətə olan tələbin artımı qaçılmazdır. Texnologiya nə qədər sürətli olursa, insanlar da ondan bir o qədər çox istifadə edir.

Qlobal tendensiyaların zəminində Azərbaycanda da internet istifadəsi artmaqda davam edir, lakin sürət göstəricilərində eyni dinamika müşahidə olunmur. Ölkə üzrə ümumi internet trafiki ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 22% artıb. GPON texnologiyası üzərindən xidmət alan istifadəçilərdə də oxşar tendensiya qeydə alınıb. Bu seqmentdə orta trafik həcmi təxminən 20% yüksəlib. Bununla belə, genişzolaqlı internetin median sürəti 90–92 Mbit/s intervalında qalır və burada artım tempi demək olar ki, staqnasiyaya uğrayıb.

Mövcud vəziyyəti şərh edən İKT üzrə mütəxəssis Elvin Abbasov bildirib ki, müasir dövrdə “minimal internet sürəti” anlayışı artıq sadəcə texniki parametr deyil, birbaşa həyat keyfiyyətinin göstəricisinə çevrilib. Onun sözlərinə görə, hazırda istifadəçilərə təqdim edilən 40–50 Mbit/s sürət nəinki yetərsizdir, hətta bir çox hallarda praktik istifadə üçün yararsız sayılır.

Ekspert vurğulayıb ki, “4K video axını, real vaxt rejimində işləyən süni intellekt alətləri və paralel rəqəmsal fəaliyyətlərin artdığı bir şəraitdə komfortlu istifadə üçün minimum sürət həddi artıq 100 Mbit/s və daha yuxarı diapazona keçməlidir.”