"İsrail şirkətinə məxsus Pegasus casus proqramı istifadəçinin telefonuna daxil olaraq smartfon vasitəsilə aparılan bütün əməliyyatları, onun hərəkət trayektoriyasını izləməyə imkan verir. Yəni, telefonda Pegasus varsa, telefon həm də başqasınındır.
Araşdırmada bizim ölkəmizdən də xeyli sayda jurnalist və ictimai-siyasi fəalın izlənildiyi qeyd edilib".
Xeberler.az bildirir ki, bu fikirləri Azərbaycan İnterent Formunun Prezidenti Osman Gündüz deyib.
Osman Gündüzün sözlərinə görə, Pegasus-la bağlı isə müzakirələr səngimək bilmir. Məlum araşdırmada izlənildiyi qeyd olunan şəxslərin, tanınmışların mənsub olduğu bəzi ölkələrin hökumətləri səviyysində İsrailə qarşı təpkilər müşahidə olunur.
"Adətən bu tip proqramlardan hakerlər, böyük maliyyə qrupları, oliqarx qrupları, xüsusi xidmətlər, nəhəng şirkətlər və təbii ki, hökumətlər istifadə edirlər. İsrail şirkətinin bu casus proqramını kimlərə satması məlum deyil. Şirkət bu proqramı terroristləri izləmək üçün yaratdığını bildirib.
Sübutlar olmasa da, adı çəkilən araşdırmada izlənmənin Pegasus proqramı vasitəsilə Azərbaycan hökuməti tərəfindən də ola biləcəyi versiyaları səslənib. Hökumət isə qeyri-rəsmi olaraq bu açıqlamaların həqiqətə uyğun olmadığını bildirib. Bu tip casus proqramların müxtəlif tərəflər üçün maraqlı ola biləcəyini düşünsək, sübutlar olmadan konkret hədəf göstərmək də məntiqli olmazdı".
Casus proqramlar vasitəsilə növbəti kütləvi izləmə hadisəsi nəyi dəyişəcək?
"Sosial medida müşahidə etmək olur ki, baş verənlərdən sonra jurnalistlər, ictimai-siyasi fəallar, hətta dövlət məmurları gecə-gündüz baş sındırırlar ki, Peqasus tipli sasus proqramlarından necə yayınmaq olar. Bəziləri artıq smartfonlardan imtinanı düşünür.
Təcrübə və İT təhlükəsizliklə bağlı hesabatlar göstərir ki 99% halda izləmə üçün şərait telefon istifadəçisinin özü tərəfindən yaradılır.
Yəni, smartfon istifadəçisi telefon tənzimləmələrdə, hansısa mobil tətbiq yükləmələri zamanı soruşulan tənzimləmələrdə ( mikrafondan, kameradan istifadə, contact listə, locationa access və s.) özü imkan yaradır ki, mövcud proqramlar telefonda bunlardan istifadə etsin.
Proqram isə müxtəkif linklər, mesajlar, e-maillər vasitəsilə sistemə daxil olur".
Pegasus varsa nə etməli?
"Ümumiyyətlə, Pegasus-u telefonda aşkarlamağın elə də asan olmadığı bildirilir. Bunun üçün telefondakı proqramların ciddi surətdə yoxlanılması tələb olunur. Bu tip casus proqramın olmasından şübhələnənlər üçün telefonda hər şeyi sıfırlayaraq yenidən, təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməklə yükləmək tövsiyə olunur".
Heç nədən Pegasus telefona müdaxilə edə bilirmi?
"Yalnız 1% halda istifadəçidən kənar telefona müdaxilələr mümkündür. "Zero-clik" hücum adlanan bu üsulla Pegasus əvvəllər WhatsApp -a, iMessage -a müdaxilə etmişdi.
Yəni, ola bilər ki, telefonlardakı əməliyyat sistemlərində (İOS, Android və s.), Facebook, WhatsApp və s. bu tip proqramlarda, bəlli bir anda hətta onun sahibinə bəlli olmayan qüsurlar var.
Bu qüsurlar da məşhur xakerlərə, Pegasus kimi casus sahiblərinə məlum olan tək onlar müdaxilə edərək istədikləri kodları yerləşdirə bilirlər. Adətən bu tip hallar tez üzə çıxır və proqramın aid olduğu şirkətlər dərhal bununla bağlı açıqlamalar verirlər. Belə olan halda isə istifadəçinin həmin proqramları silərək yenidən yükləməsi tövsiyyə olunur.
Beləliklə, müasir dövrümüzün çağırışları, yeni dünya düzəni hamıdan, xüsusilə də maraq çərçivəsi daxilində olanlardan mütləq şəkildə rəqəmsal savadlılığa sahib olmağı, elementar informasiya təhlükəsizliyi qaydalarına yiyələnməyi tələb edir. Bunun başqa yolu hələlik yoxdur.
Problemin həlli üçün smartfonlardan istifadəyə yox demək isə indiki və gözlənilən texnoloji inkişaf baxımından mövcud həllər içərisində bəlkə də ən uğursuzudur. Bir anlıq təsəvvür edək ki, bizim ictimai-siyasi fəalların, siyasətçilər və dövlət məmurlarının, qərar qəbul edən və qərarlara təsir edən rəsmilərimizin telefonu bizə düşmən olanların əlindədir və rahatca izləyirlər. Bunun fəsadlarını, ümumiyyətlə təsəvvür etmək olmur.
Odur ki, müasir çağırışlara cavab olaraq hökumət təcili reaksiya verməlidir, öz vətəndaşlarının, ümumiyyətlə bütün əhalinin, xüsusilə də maraq daxilində olanların rəqəmsal savadlığının inkişafına xüsusi diqqət yetirməlidir".
