PROQRAMLAR

İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Katibliyi ilə birgə 8 dildə təqdim etdiyi “Türk iqtisadi icmalı”nın 2025-ci ilin yanvar–sentyabr dövrünü əhatə edən buraxılışı nəşr olunub.

Xeberler.az məlumat verir ki, İİTKM-in nəzdində fəaliyyət göstərən Türk Dünyası Araşdırmalar Mərkəzi tərəfindən hazırlanan hesabat TDT-yə üzv ölkələrdə makroiqtisadi göstəricilərin dinamikası, xarici ticarət, fiskal inkişaflar və struktur transformasiya meyillərinə dair əhatəli qiymətləndirmə təqdim edir. 2025-ci ilin ilk doqquz ayı ərzində TDT ölkələrində Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) artım tempi təxminən 6 faiz təşkil edib ki, bu da qlobal iqtisadi artımın təxminən 3 faizlik səviyyəsindən xeyli yüksəkdir. Hesabat dövründə TDT ölkələrinin ümumi ÜDM-i 1,79 trilyon ABŞ dollarına çataraq qlobal ÜDM-in təxminən 2 faizini formalaşdırıb. Qırğızıstanda ÜDM artımı təxminən 10 faiz,  Özbəkistanda 7,2 faiz, Macarıstanda 6,5 faiz, Şimali Kiprdə 6,4 faiz, Qazaxıstan və Türkmənistanda isə təxminən 6,3 faiz səviyyəsində qeydə alınıb. Türkiyədə iqtisadi artım 4 faiz ətrafında formalaşıb. Azərbaycanda isə 1,3 faizlik iqtisadi artım təmin olunub.

Xarici ticarət iqtisadi fəallığın əsas dayaqlarından biri olaraq qalır. 2025-ci ilin yanvar–sentyabr aylarında TDT ölkələrinin ümumi ticarət dövriyyəsi 958,5 milyard ABŞ dollarına çataraq qlobal ticarətin təxminən 3,6 faizini təşkil edib. Bu göstərici regionun qlobal ÜDM-dəki payından yüksək olmaqla, TDT iqtisadiyyatlarının xarici inteqrasiyasının dərinliyini əks etdirir. Enerji ixrac edən ölkələr ticarət profisitlərini qoruyub. Azərbaycanda ticarət profisiti təxminən 0,9 milyard ABŞ dolları, Qazaxıstanda isə 7,7 milyard ABŞ dolları səviyyəsində olub. Özbəkistanda sənaye, kənd təsərrüfatı və emal olunmuş məhsullar hesabına ixracın əhəmiyyətli artımı müşahidə edilib. İnvestisiya fəallığı regionun əksər ölkələrində yüksək səviyyədə olub. Sabit kapitala yönələn investisiyalar iri infrastruktur layihələri, nəqliyyat-logistika təşəbbüsləri və enerji layihələri hesabına genişlənib. Maliyyə sektorunda vasitəçilik imkanları artıb. Türkiyədə bank aktivləri 1,05 trilyon ABŞ dollarını ötüb, Qazaxıstan və Özbəkistanda isə bank aktivlərində ikirəqəmli artım qeydə alınıb. İnvestisiya axınları əsasən enerji infrastrukturu, istehsal gücləri, logistika və rəqəmsal xidmətlər üzərində cəmləşib.

Fiskal göstəricilər gəlir bazasının genişlənməsi və nominal xərclərin yüksək səviyyədə qalması ilə səciyyələnib. Üzv ölkələrin əksəriyyətində dövlət büdcəsi gəlirləri iqtisadi artım, vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi və enerji ixracatçılarında karbohidrogen gəlirləri hesabına artıb. Xərclərin artımı isə əsasən infrastrukturun inkişafı, sosial sahələr və yaşıl və rəqəmsal transformasiya üzrə strateji investisiyalarla bağlı olub. Fiskal mövqelər ölkələr üzrə fərqlənsə də, ümumilikdə büdcə siyasəti iqtisadi artımı dəstəkləyən xarakter daşıyıb.

Yaşıl və rəqəmsal transformasiya sahəsində irəliləyişlər ölçülə bilən iqtisadi nəticələrə çevrilməyə başlayıb, baxmayaraq ki, nəticələr ölkələr üzrə qeyri-bərabərdir. Günəş və külək enerjisi layihələri, elektrik şəbəkələrinin modernləşdirilməsi, elektron hökumət platformaları, rəqəmsal vergi inzibatçılığı və ağıllı infrastruktur təşəbbüsləri genişlənib. Rəqəmsal dövlət xidmətləri fiskal səmərəliliyin artmasına, yaşıl investisiyalar isə uzunmüddətli enerji
şaxələndirilməsi məqsədlərinə töhfə verib.

Nəqliyyat və logistika əlaqəliliyi struktur artım amili kimi daha da güclənib. Transxəzər Şərq–Qərb marşrutu üzrə yükdaşımaların həcmi 2022-ci ildən əvvəlki dövrlə müqayisədə bir neçə dəfə artıb və TDT ölkələrinin Asiya ilə Avropa arasında tranzit mərkəzi kimi strateji rolunu möhkəmləndirib. Limanlara, dəmir yollarına, sərhəd-keçid məntəqələrinə və rəqəmsal gömrük sistemlərinə yatırılan investisiyalar tranzit axınlarını və ticarətlə bağlı xidmətlər sektorunun
həcmini artırıb.

Ümumilikdə, 2025-ci ilin yanvar–sentyabr aylarına dair məlumatlar göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələr qlobal orta göstəricilərdən daha sürətlə böyüyür, iqtisadi ölçülərinə nisbətən daha intensiv ticarət aparır və investisiya, əlaqəlilik və struktur transformasiyaya daha çox resurs yönəldirlər. Şaxələndirmə, regional inteqrasiya və infrastrukturun inkişafı istiqamətində irəliləyişlərin sonrakı dövrlərdə iqtisadi artım tempini dəstəkləməsi gözlənilir.