SOSİAL MEDIA

İnternetdə etik prinsiplərin qorunması və əməl olunması üçün müxtəlif “reseptlər” təklif olunsa da son nəticədə vahid fikrə gəlmək mümkün olmayıb. İnternetdə etik tənzimlənmə ilə bağlı ilk cəhdlər İnternetin “qədim” vaxtlarında mövcud olub. “Netiket” adlandırlan bu qaydalar toplusu 80-ci illərdə populyar olan “Fidonet” şəbəkəsinin üzvləri tərəfindən müəyyənləşib. Sonralar şəbəkənin inkişafı nəticəsində bu qaydalar dəyişikliklərə uğrayıb.

İnternetlə bağlı ilk etik kodeks “RFC1855” ((«Request for Comments) 1995-ci ildə Beynəlxalq “İnternet Sosiety” Təşkilatı tərəfindən dərc olunub. Bu kodeks şəbəkə istifadəçiləri arasında bir sıra situasiyaları dəyərləndirmək, şəxsiyyət əleyhinə təhqirlə yanaşı, yalan informasiya, plagiat və reklama qarşı mübarzəni özündə ehtiva edirdi.

Bir neçə il əvvəl Web.2.0 konsepsiyanın müəllifi Tim Oreyli və Vikipediya”sisteminin yaradıcısı Cimmi Uels tərəfindən “bloggerin davranış Kodeksi” i təqdim olundu. Kodeks 7 bənddən ibarətdir. Ən mühüm cəhətlərindən biri “yolverilməz məzmun” anlayışındadır: Bu anlayışa görə, informasiya- əgər insanı təhqir və təhdid edirsə, yalandırsa, müəllif hüququnu pozursa, məxfilik öhdəliyini dağıdırsa, üçüncü tərəfin şəxsi həyatına müdaxilə edirsə “yolverilməz məzmun” sayılır.

Azərbaycan qanunvericiliyində sosial mediada netiket qaydalarının tənzimlənməsi məsələsi öz əksini tapıbmı? Bu sahədə hansı problemlər var?

Hüquqşünas Ələsgər Məmmədlinin sözlərinə görə, sosial şəbəkədə vahid etik davranış qaydası olmasa da, media etik qaydaları sosial şəbəkə üçün də keçərlidir. Bu məsələ KİV-dən sui-istifadəyə görə yaranan məsuliyyətlə eynidir. Onun sözlərinə görə, əgər məlumatda qəsdən olmayan təhqir elementi varsa, Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsinə görə, həmin şəxsə qarşı kompensasiya tələb edilə bilər: “Əgər təhqir qəsdən törədilibsə, o zaman Cinayət Məcəlləsinin 148, böhtan varsa, CM-nin 147-ci maddəsi ilə cinayət işi açıla bilər. Başqa bir ölkədə yaşayıb Azərbaycandakı şəxsi təhqir edirsənsə və sənin yaşadığın ölkənin qanunlarında bu söz azadlığıdırsa, onda sənə qarşı cinayət işi qaldırıla bilməz”.

Sosial şəbəkələr üçün etik qaydaların müəyyən edilməsini təklif edən Ə.Məmmədli bildirib ki, təhqir edilən şəxsin iddia qaldırması, bunun araşdırılması və sübut edilməsi üçün müəyyən proseslərin reallaşması tələb olunur: Amma bir sual ortaya çıxır. Sosial şəbəkə, məsələn, "Facebook" ABŞ-da yerləşir. Amerikada olan bir şəxsin Azərbaycanda kimisə təhqir etməsi necə tənzimlənəcək? Facebook ABŞ qanunlarına görə yaranıb və fəaliyyət göstərir. ABŞ-da təhqirə görə həbs cəzası yoxdur. Siz profil açdınız. Azərbaycanda yaşayırsız və burdakı profilinizdə birini təhqir etsəniz, bizdə təhqir cinayət məsuliyyəti yaradır. Deməli, sizi burda həbs edə bilərlər. Amma biri həmin platformanı Gürcüstanda açsa orda ifadəyə (təhqirə) görə cinayət məsuliyyəti olmadığı üçün onun məsuliyyəti yaranmayacaq.

“Bu prosesin İnternetdə yayımlanan xəbər saytları və bloqlara aid edildiyini deyən Ələsgər Məmmədli bildirib ki, məsələ bəzən özünü saytlarda xəbər şərhlərində göstərir”.

Belə təklif olunur ki, əgər təhqir elementi xəbərin özündədirsə, buna sayt rəhbərliyi məsuliyyət daşıyır. Amma xəbərdə deyil, onun şərh bölümündə gedibsə, o zaman sayta məlumat verilir ki, filan xəbərin şərhində mən təhqir olunmuşam. Əgər rəhbərlik onu silməzsə, onda sayt məsuliyyət daşıyır. Sosial şəbəkələrdə bunu tətbiq etmək olmur. Çünki milyardlarla profil var və buna tam nəzarət etmək mümkün deyil. Əgər sosial şəbəkədə yazan şəxsin həqiqətən konkret bir şəxsə aid olduğu sübut olunarsa, həmin şəxsə qarşı cinayət işi qaldırıla bilir".

“Sosial mediada  təhqir və ya söyüş görsəm, hökmən həmin şəxsin mənim dostluğumda olub-olmamasına baxıram. Dost siyahımda varsa, onu blok edirəm yoxdursa o zaman sadəcə Facebookun ümumi qaydalarına görə şikayət edirəm. Əslində, ən effektiv metod məncə budur :  ictimai qınaq”.

Sevinc Çəltikova