TƏHLİL VƏ RƏYLƏR

Azərbaycan İnternet Forumunun prezidenti, ekspert Osman Gündüz rəqəmsal kriminalistika və rəqəmsal insan hüquqları ilə bağlı mühüm məsələləri gündəmə gətirib. O, mobil telefon və kompüterlərdə aparılan araşdırmalar zamanı hüquqi təminatların və məhkəmə nəzarətinin gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Xeberler.az məlumat verir ki, ekspert bununla bağlı fikirlərini Elm və Təhsil Nazirliyinin İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Heydər Əliyev adına Akademiyası, Azərbaycan Texniki Universiteti və Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası tərəfindən təşkil olunan “Kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal kriminalistikanın aktual problemləri” mövzusunda respublika elmi-praktiki konfransında səsləndirib.

Onun sözlərinə görə, son illərdə Azərbaycanın kiber ekosistemi əhəmiyyətli inkişaf yolu keçib. Yeni infrastruktur formalaşıb, institusional dəyişikliklər baş verib, beynəlxalq təşkilatlarda təmsilçilik genişlənib və qlobal reytinqlərdə irəliləyişlər əldə olunub.

Osman Gündüz qeyd edib ki, elektron verilənlərin və rəqəmsal sübutların qanunvericiliyə daxil edilməsi kibercinayətlərlə mübarizə və rəqəmsal hadisələrin araşdırılması baxımından mühüm addım olub. Bununla yanaşı, rəqəmsal kriminalistikanın inkişafı ilə rəqəmsal insan hüquqlarının qorunması paralel şəkildə təmin edilməlidir.

Ekspert diqqətə çatdırıb ki, müasir dövrdə insanların şəxsi və peşə həyatı, yazışmaları, şəkilləri, sənədləri və maliyyə məlumatları əsasən mobil telefon və kompüterlərdə saxlanılır. Bu səbəbdən evdə axtarış üçün məhkəmə qərarı tələb olunduğu kimi, mobil telefonlarda aparılan araşdırmalar üçün də hüquqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi zərurəti yaranır.

“Əgər artıq evdəki şəxsi məlumatlardan daha çoxu telefondadırsa, onda telefonda axtarış üçün məhkəmə qərarının olması məntiqli olmazdımı?” – deyə ekspert sual edib.

Onun fikrincə, şəxsin saxlanılması avtomatik olaraq onun mobil telefonunun məzmununun araşdırılması hüququnu verməməlidir. Bu sahədə həm vətəndaş hüquqları, həm də hüquqi prosedurlar aydın şəkildə tənzimlənməlidir.

Osman Gündüz rəqəmsal sübutların etibarlılığı məsələsinə də toxunaraq bildirib ki, kompüter və ya telefon sübut kimi götürüldükdə vətəndaş həmin məlumatlarda sonradan dəyişiklik edilmədiyinə əmin olmalıdır. Bunun üçün beynəlxalq praktikada tətbiq olunan rəqəmsal sübutların əldə olunması, surətinin çıxarılması, saxlanılması, ekspertizası və məhkəməyə təqdim edilməsi prosedurlarının Azərbaycanda da formalaşdırılması vacibdir.

Ekspert hesab edir ki, qanunvericilikdə rəqəmsal sübutlarla bağlı atılan addımların növbəti mərhələsi rəqəmsal kriminalistika laboratoriyalarının yaradılması, müstəqil ekspertiza imkanlarının genişləndirilməsi və beynəlxalq standartlara uyğun prosedurların tətbiqi olmalıdır.

Onun sözlərinə görə, rəqəmsal transformasiya dərinləşdikcə kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal kriminalistika və rəqəmsal insan hüquqları bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi inkişaf etməli, güclü rəqəmsal dövlət həm texnologiyalar, həm də vətəndaşların hüquqlarını qoruyan etibarlı mexanizmlər üzərində qurulmalıdır.